Rubriek - Pitman & (2-slot)

Door Arend van der Wel

Twee weken geleden keken we naar de Pitmanschool aan de Middelburgsestraat. Daar kon je vroeger stenografie leren en je typediploma halen. Voor ondernemers werden ook type-opdrachten uitgevoerd, en als iets een ruimere oplage moest hebben dan ‘in tweevoud’ (met een ‘carbonnetje’), zorgde de Pitmanschool ook voor duplicatie via stencilen en lichtdrukken.

Toen in de jaren ’60 de Pitmanschool als onderwijsinstituut het einde naderde, zagen twee jonge ondernemers wel wat in de duplicatiepoot van de school. Ze namen de apparatuur over en noemden hun bedrijfje drukkerij Pitman. Dat was in 1964. Klanten waren er al, en die bleven, en het werden er meer en meer. De eerste vestiging van de vermaarde Goese drukkerij – later grafisch bedrijf – Pitman was dus aan de Middelburgsestraat 6.

In 1969 verhuisde drukkerij Pitman naar een groter pand aan de Oostwal, een pand dat rond 1934 voor motoren- en (brom)fietsenwinkel Jeremiasse was gebouwd. Het is te zien op de foto en u herkent het wellicht wel als het tegenwoordige inloopadres van het Leger des Heils, op de hoek met de Pyntorenstraat. Natuurlijk heb ik geprobeerd op de voorgrond een echte, oude drukpers neer te zetten, maar helaas, dat lukte niet; de foto is dus wat saai.

Eind jaren ’70 verhuisde de uit het jasje gegroeide drukkerij naar een nieuw, modern gebouw aan de Westhavendijk, ongeveer waar nu Albert Heijn is. Maar het pand aan de Oostwal werd aangehouden als ‘drukwerkwinkel’, voor het kleine werk zoals geboortekaartjes. Deze drukwerkwinkel ging later naar de Voorstad, een samenwerkingsverband met drukkerij Van der Peijl. 

De grote Pitman ging het nog steeds voor de wind en verhuisde naar bedrijventerrein De Poel. Op de locatie Westhavendijk veranderde de drukkerij in een garage en een bedrijfsverzamelgebouw. En daarna… niets, hoewel, ik herinner me dat er op die plek heel lang kale heipalen uit de grond staken; noem dat maar niets! Na wat overnames verdween de Zeeuwse bedrijfsnaam Pitman uiteindelijk in 2011 door een definitief faillissement voorgoed.

Rest ons nog de vraag waar de naam Pitman eigenlijk vandaan komt. De Pitmanschool – en later in feite ook de drukkerij – noemde zich naar... een Engelsman. Zijn er eigenlijk wel Zeeuwen die Pitman heten? Ik ben ze nog niet tegengekomen, maar als ze al bestaan, hebben ze niets van doen met school noch drukkerij, laat staan dat zij ze opgericht hebben.

Isaac Pitman – spreek dus uit [pitmèn] – was een leraar Engels uit Bath, die leefde van 1813 tot 1897. Hij vond een slim stenografisch systeem (fonetisch) uit en hield zich ook bezig met spellinghervorming en taalonderwijs. Later werd hij ook nog drukker, uitgever én sir. In Engeland ontstond in 1837 ook een soort Pitmanschool en het aardige is: onder de naam Pitman Training bestaat die nog steeds, als een soort Engelse ‘Schoevers’, met tweehonderd medewerkers.

Pitmans steno-systeem is dus in feite de naamgever van de keten van Pitmanscholen in Nederland. Kortom, waar liggen zogezegd de roots van een Goese school en een Goese drukkerij? Just in England!

Tekst en foto: Arend van der Wel