Rubriek Goes Gezien: Deze poort door om wijs te worden (en bemind!)

Mijn kleindochter van negen gaat graag naar school. Of ze het ruim drie eeuwen geleden op de school, waarnaar deze poort uit 1614 leidt, ook naar de zin zou hebben gehad, betwijfel ik zeer. En ze aarzelt zelf ook, zo te zien op de foto. Maar het doet er allemaal niet toe, want ze is een meisje en die kwamen er niet in. En of haar vader naar de maatstaven van die tijd welgesteld genoeg zou zijn, is ook nog maar de vraag. Qua leeftijd zou het dan weer wel gekund hebben, al was een toegangsleeftijd van tien jaar voor de Latijnse school het meest voorkomend.

Door Arend van der Wel

‘‘De Latijnse school in Nederland begon in de 13e eeuw en kwam voort uit de kloosterscholen. De school heette zo omdat je er Latijn kon leren, de taal die nodig was om voor theoloog, medicus of jurist te kunnen studeren. Dat is wel waar, maar er is meer. De voertaal was Latijn, dus alle vakken – zelfs Grieks – werden in het Latijn gegeven. Dat bleef zo tot de tweede helft van de 19e eeuw, toen Latijn als voertaal ook op de universiteiten werd afgeschaft. De hele onderwijsvorm verwaterde ook in die eeuw en werd in 1876 opgevolgd door het gymnasium. Daar waren ook meisjes welkom, zij het mondjesmaat.

Op de foto zijn we aan de Kreukelmarkt. In het breedste deel van deze straat werd tot in de 17e eeuw de markt voor schelpdieren gehouden: alikruiken (kreukels), oesters en mossels. Deze fraaie poort leidde via een steegje naar de Latijnse school, die van 1613 tot 1633 gevestigd was in het klooster van de Zwarte Zusters, het gebouw waarin nu het museum gevestigd is. Aan weerszijden van de leeuwenkop (met neusring?) bovenin de poort staat de tekst AMANDA PALLAS EXITV (lees de V als U). Allemaal hoofdletters en die herhaal ik hier niet voor niets. Er staan namelijk Romeinse cijfers in: MDLLXIV. En niet toevallig vormen die het jaartal 1614 (de twee L’s zijn samen ook 100, in plaats van de C; heel vindingrijk). De tekst betekent: ‘Pallas (= Pallas Athene, godin van de wijsheid) houdt van degenen die hier doorheen gaan.’ We nemen maar aan dat dit vooral geldt voor de jongelui die naar binnen gaan en niet voor hen die om wat voor reden dan ook naar buiten gaan. In het tijdvak 1601-1625, dus in de periode dat ons poortje gemetseld werd, verlieten om heel goede redenen in totaal 42 leerlingen de school: zij gingen studeren in Leiden. 

De Latijnse school van Goes startte in 1592 en bood eerst ook voor jongere leeftijden basisonderwijs aan; je kon er leren lezen, schrijven en rekenen. Het onderwijsinstituut, aangestuurd door het gemeentebestuur, was vaak noodlijdend en ook enkele perioden gesloten. Niet alleen het aantal leerlingen - er waren er wel eens slechts twee! - speelde hierbij een rol, maar ook de intellectuele kwaliteiten en rechtzinnigheid van de rector; er zat wel eens een mindere god tussen. Het echte einde kwam rond 1840. 

De enige voortzetting qua onderwijs in oude talen kwam veel later: het gymnasium (1946-1966) van het Goese Lyceum. Het onderwijspeil van de Goese Latijnse school lag niet bijzonder hoog. Er waren in Goes nauwelijks rectoren met een klinkende naam en ook geen afgestudeerden die later beroemd werden. En nu mijn kleindochter er niet meer heen kan, zal dat dus niet meer veranderen. Maar de poort is prachtig! En heeft u dit stukje helemaal gelezen, dan houdt schrijver dezes van u! Al moet u dat wel cum grano salis nemen.’’